Czym się konserwuje cytrusy po zbiorach?

Po zerwaniu pomarańcze, mandarynki i cytryny są podatne na choroby przechowalnicze, głównie zieloną i niebieską pleśń (Penicillium digitatum i P. italicum). Spleśniałe owoce nie mogą zostać sprzedane, dlatego też w ekologii jest drożej (większe straty naturalne), natomiat konwencjnalne owoce są konserwowane i to całkiem sporym koktajlem chemicznym.

W pakowniach konwencjonalnych stosuje się chemiczne zabiegi po zbiorach, aby ograniczyć psucie się owoców podczas magazynowania i długiego transportu. To właśnie na tym etapie nakładane są preparaty grzybobójcze oraz powłoki woskowe, które zmniejszają parowanie i dodają połysk skórce. Dotyczy to oczywiście tylko owoców nieekologicznych.

Jakie środki chemiczne się stosuje — niektóre z nich

• Imazalil – jeden z najczęściej używanych środków po zbiorach. Hamuje w grzybach wytwarzanie ergosterolu (kluczowego składnika błon komórkowych tychże), dzięki czemu działa ochronnie i leczniczo. Może być podawany w kąpieli, oprysku lub dodawany do powłok woskowych nakładanych na skórkę. 

• Thiabendazol – klasyczny benzimidazol stosowany od lat w obrocie po zbiorach. Działa na procesy podziału komórkowego grzybów; używany samodzielnie lub w rotacji z innymi, aby ograniczać rozwój odporności. Oceny toksykologiczne międzynarodowych ekspertów (JMPR) ustaliły m.in. dopuszczalne dzienne pobranie (ADI) oraz dawkę odniesienia dla ostrej ekspozycji (ARfD). 

• Pyrimethanil – skuteczny przeciwko zielonej pleśni; bywa stosowany samodzielnie lub w mieszaninach, również na szczepy odporne. 

• Ortofenylofenol (OPP) / sól sodowa SOPP – „starszy” środek nakładany na skórkę oraz używany do odkażania szczotek myjących. Jego wchłanianie przez skórkę zależy od stężenia, czasu, temperatury i pH roztworu. 

Uwaga o powłokach: powłoki woskowe (np. na bazie karnauby) ograniczają utratę wody i mogą przenosić fungicyd w głąb skórki. Niektóre badania wskazują, że sam wosk z imazalilem może prowadzić do wyższych poziomów pozostałości niż krótkie zanurzenie w roztworze wodnym. Lepiej zatem wybrać owoc niewoskowany.

Skutki uboczne i pozostałości: co wiemy z badań?

Pozostałości gromadzą się głównie w skórce

Ponieważ zabiegi po zbiorach dotyczą powierzchni, ślady fungicydów koncentrują się w warstwie woskowo–kutynowej skórki. Dlatego obieranie owoców istotnie zmniejsza narażenie. Badanie z 2025 r. (Saudi Food & Drug Authority) wykazało, że po obraniu poziomy IMZ/TBZ spadały o ok. 82–100%, w zależności od substancji. 

Jak często się je wykrywa?

W testach przeprowadzonych dla organizacji konsumenckiej w USA (2020) wykryto imazalil i/lub thiabendazol w większości próbek cytrusów nieekologicznych; próbki ekologiczne nie zawierały wykrywalnych ilości tych fungicydów. To potwierdza, że zabiegi po zbiorach są szeroko stosowane w obrocie. 

Oceny ryzyka i limity prawne

W Unii Europejskiej o dopuszczalnych poziomach decyduje Rozporządzenie (WE) nr 396/2005 (MRL), a Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) regularnie przegląda dane i modyfikuje limity. EFSA w 2018 r. wskazywał m.in. na potrzebę dodatkowych danych o metabolitach imazalilu po aplikacji po zbiorach, natomiast w 2025 r. uznał, że przy stosowaniu zgodnie z zasadami krótkoterminowe i długoterminowe narażenie nie powinno stwarzać ryzyka dla konsumentów. 

Część środków jest w ponownej weryfikacji i prawdopowdobnie zostanie wycofana przez Unię z obrotu. Nowe dane i metody badawcze przynoszą kolejne wnioski i skutki, których wcześniej się nie spodziewano. Trudno ustalić wynik badawczy przy mieszance substancji, które wraz z innym pokarmem przyjmuje człowiek.

Co z toksykologią?

• Dla thiabendazolu międzynarodowe oceny JMPR nie potwierdziły neurotoksyczności; wyznaczono wartości odniesienia dla bezpiecznej ekspozycji.

• W przypadku imazalilu w bazie PPDB (Uniwersytet Hertfordshire) odnotowano m.in. sygnały genotoksyczności i zaburzeń endokrynnych jako cechy zagrożenia (nie tożsame z ryzykiem przy rzeczywistej ekspozycji konsumenta). 

• Nowsze badania laboratoryjne nad mieszaninami (imazalil, pyrimetanil, thiabendazol) sygnalizują możliwe efekty genotoksyczne; wymagają dalszych prac, by ocenić ich znaczenie dla ludzi. 

Warto pamiętać: „zagrożenie” (właściwości cząsteczki) to nie to samo co „ryzyko” (rzeczywista szkoda przy danych poziomach narażenia). Dlatego instytucje takie jak EFSA czy JMPR przeliczają poziomy pozostałości względem punktów odniesienia toksykologicznych i na tej podstawie ustalają limity. 

Na jakiej podstawie prawnej w ekologii nie wolno stosować takich zabiegów po zbiorach?

• Rozporządzenie (UE) 2018/848 o produkcji ekologicznej jasno wskazuje, że system eko opiera się na prewencji, ograniczeniu użycia zewnętrznych środków i wykluczeniu syntetycznych pestycydów – dotyczy to zarówno uprawy, jak i etapu po zbiorach oraz dystrybucji. 

• Wykaz dozwolonych substancji (środki naturalne/niskiego ryzyka, szczegółowe warunki) znajduje się w akcie wykonawczym (UE) 2021/1165; typowe syntetyczne fungicydy po zbiorach nie są tam dopuszczone. 

Dlaczego warto wybierać ekologiczne cytrusy?🌿

1. Skórka bez syntetycznych zabiegów po zbiorach
   Jeśli używasz skórki do wypieków, nalewek czy konfitur, owoce ekologiczne minimalizują ryzyko obecności fungicydów właśnie tam, gdzie się ich najwięcej gromadzi. 

2. Spójność z ideą zdrowego odżywiania
   Ekologia stawia na prewencję i równowagę ekosystemu zamiast późnej „chemicznej interwencji”. To wybór zgodny z dążeniem do prostych składników i przejrzystego pochodzenia żywności. 

3. Kontrola i wiarygodność
   Gospodarstwa i pakownie eko podlegają corocznym kontrolom, a wykrycie niedozwolonych środków grozi utratą certyfikatu.

4. Lepsza kuchnia domowa
   Cytrusy ekologiczne pozwalają bez obaw wykorzystać skórkę w kremach, ciastach czy napojach – bez kombinowania z dodatkowym odmoczeniem skórki i obawą o pozostałości. 

Dobre praktyki przy zakupie i użyciu cytrusów

• Jeśli kupujesz konwencjonalne owoce, przed jedzeniem umyj, osusz i obierz. Obieranie jest najskuteczniejsze w zmniejszaniu narażenia. Lepiej zatem wybrać BIO owoce, aby móc wykorzystać i zjeść cały owoc.
• Do przetworów ze skórką wybieraj tylko ekologiczne cytrusy z aktualnym certyfikatem UE. 
• Szukaj sezonowej oferty i krótszych łańcuchów dostaw. Wygodną opcją są ekologiczne cytrusy z naszego rodzinnego sklepu ekoj.pl, współpracującego z lokalnymi i ekologicznymi rolnikami w Polsce i Hiszpanii lub Włoch 🙂

Źródła

• Choroby po zbiorach i praktyki: Frontiers in Plant Science 2022; Lucidcentral (opis pleśni cytrusów). frontiersin.org
• Imazalil: POMAIS Agriculture (mechanizm i praktyka); Stellenbosch 2012 (IMZ w powłokach). pomais.com, agris.fao.org
• Porównanie aplikacji i powłok: Europe PMC (1984). europepmc.org
• Thiabendazol: JMPR 2019 (FAO/WHO); Europe PMC (publikacje skuteczności/kombinacji). fao.org, europepmc.org
• Pyrimethanil/Fludioxonil: Plant Disease 2007; Postharvest.biz (opis preparatu). postharvest.biz
• SOPP/OPP: EPA HERO (warunki wchłaniania); Pace International (zastosowania w pakowniach). hero.epa.gov, paceint.com
• Pozostałości i obieranie: SFDA 2025; Agilent (LC/MS oznaczanie IMZ/TBZ). researchgate.net, youngin.com
• Częstość wykryć (USA): EWG 2020; Cancer Schmancer (omówienie). ewg.org, cancerschmancer.org
• Limity i oceny ryzyka w UE: Rozporządzenie (WE) 396/2005; EFSA 2018 i 2025 (MRL, metabolity). eur-lex.europa.eu,
• Ekologia – podstawa prawna i wykazy: Rozporządzenie (UE) 2018/848; Organic Farm Knowledge; COLEAD; Komisja Europejska – FAQ. eur-lex.europa.eu,
• Ciekawostki regulacyjne: EURL‑SRM (OPP – tło i analityka); Dyrektywa 67/427/EWG (traktowanie powierzchniowe cytrusów). eurl-pesticides.eu, eur-lex.europa.eu